Бұл тарауда автор ислам дініндегі «меже» ұғымының рухани және амалдық өлшемдерін түсіндіреді. Шариғат қағидалары көбіне «арам» мен «адалдың», «рұқсат» пен «тыйымның» арасындағы шекараны нақтылау арқылы құрылады. Автор осы шекаралардың мәнін тереңнен қарастырып, оны тек құқықтық өлшем емес, рухани сынақ пен ішкі жауапкершілік құралы ретінде ұсынады.

Тарауда мынадай ойлар қозғалады:

«Алланың қойған шекарасы – сынақ алаңы. Бір жағында – ниет, бір жағында – нәпсі. Меже – осы екеуінің арасын өлшейтін таразы».

Бұл ой исламдағы әрбір тыйым мен бұйрықтың артында адамның рухани еркіндігін сынау мақсаты бар екенін көрсетеді. Меже – тек заң емес, адам мен Алланың арасындағы рухани келісім. Оны сақтау – қорқынышпен емес, махаббатпен жасалатын амал болуы тиіс.

Автор «харам», «халал», «макрух», «мубах» секілді шариғи категорияларды түсіндіре отырып, олардың ақ-қаралық логикамен ғана өлшенбейтінін ескертеді. Мысалы, бір амалдың шариғат бойынша рұқсат болуы – оны міндетті түрде істеу керек дегенді білдірмейді. Рұқсат пен ниеттің арасындағы үйлесім – шынайы тақуалықтың белгісі.

Мәтінде мынадай тұжырым айтылады:

«Адал – жеуге болады деген сөз емес, ниетке сай келсе – халал. Арам – тыйым салынған ғана емес, жүректі қарайтатын амал».

Бұл мысал шариғаттың тек сыртқы іс емес, адамның жүрек жағдайына әсер ететін жүйе екенін айқындайды.

Автор қазіргі заманда бұл межелердің бұзылуы – сенімнің де шатасуына әкелетінін ескертеді. Адал мен арамның арасы бұлдыр тартқанда, адамның да рухани бағдарынан жаңылуы оңай. Осы тұрғыда шариғат – еркіндікті шектейтін емес, жолдан таймауға бағыттайтын жүйе ретінде көрсетіледі.

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Меже – шариғат шеңбері ғана емес, рухани өлшем
• Шариғи ұғымдар тек заң емес, жүрекпен өлшенетін амал
• Адал – тек рұқсат емес, ниетке сәйкес әрекет
• Меже бұзылса – сана бұлдырайды, сенім әлсірейді
• Шекараны сақтау – Аллаға деген махаббаттан туатын амал

Бұл тарауда автор қазақ халқының дәстүрлі салт-санасы мен ислам дінінің үндестігін, кей тұстардағы қайшылығын және олардың мән-мағына тұрғысынан қалай қабаттасатынын зерттейді. Дәстүр тек фольклорлық сипат емес, рухани тәртіптің тәжірибелік көрінісі ретінде қарастырылады. Автор үшін қазақтың салт-дәстүрлері — ұлттың тылсыммен байланыс құралы, ұждан мен сана кодын сақтап тұрған рухани құрылым.

Тарауда нақты мысалдар көптеп келтіріледі. Мәселен:

«Қазақ баласы мейманға ас ұсынғанда, ниетпен жасайды. Бұл — дастархан емес, бата беру сәті. Тамақ — тілдің емес, рухтың ризықтануы».

Осы арқылы автор дәстүрдің әр көрінісінде рухани мағына жатқанын көрсетеді. Қазақтың қонақ күтуі – жай сыпайылық емес, Алланың бір көрінісі ретінде қабылданған. Дәм – Алланың аманаты, қонақ – Жаратушының елшісі. Мұндай көзқарас қазіргі заманғы тұрмыстық автоматизмнен айырмашылығы айқын сезіледі.

«Сәлем салу», «сүйек беру», «жасау», «жылу жинау» секілді ұлттық әдеттер тек этнографиялық мұра емес, қоғамдағы адамаралық қатынастарды тәртіпке салатын рухани механизмдер ретінде талданады. Әр рәсім — ниет пен аманатқа негізделген.

Автор ислам мен дәстүрдің арасын шектеп, бірін дұрыс, бірін теріс көрсетуге қарсылық білдіреді. Керісінше, ол:

«Салт – жүрекке жол. Дін – амалға жол. Екеуі ажыраса – ұлт тіршілігі әлсірейді» – деп жазады.

Қазіргі дін өкілдерінің кейде дәстүрге қарсы тұруы – білім мен түсініктің шектеулігінен дейді автор. Бұл тарауда қазақтың исламды қалай ұлттық бояумен қабылдағаны, ислам қағидаларының қазақ ұғымына қалай сіңгені нақты тарихи-рухани дәйектермен берілген.

Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Дәстүр – тұрмыс емес, рухани тәртіп
• Қазақ салттары – ұждан мен аруаққа жалғанатын арналар
• Дін мен дәстүр – екі бөлек жүйе емес, бірі-бірін толықтыратын құрылымдар
• Дәстүрсіз дін – түбірсіз ағаш секілді; дінсіз дәстүр – мақсаты ұмыт қалған форма

Бұл тарауда автор бүгінгі қоғамда діни сенім мен ұлттық дәстүрдің арасындағы қайшылықты талдай отырып, руханияттың мағынасыз формаларға айналғанын ашып көрсетеді. Автор ислам дінінің тарихи негізін, пайғамбарлық мұраны және қазақ халқының дінді қабылдаудағы ерекшелігін саралай келе, қазіргі дін ұстану тәжірибесінің әлсіреу себептерін айқындайды.

Тарауда «дін» мен «сенім» сөздерінің мағынасына тоқтала келе, автор олардың айырмасын анықтайды:

«Дін – заң, сенім – амал. Дінді амалсыз ұстану – бос сөз. Сенімді шариғатсыз түсіну – адасу».

Бұл тұжырым автордың негізгі бағытын сипаттайды — дінді таза шариғаттық норма ретінде емес, жүрек пен ниетке негізделген рухани тәртіп деп қарастыру.

Мәтінде сопылық ілім мен Ахмет Ясауи мұрасы жиі мысал ретінде келтіріледі. Автор Ясауидің «шариғат – бас, тариқат – мойын, хақиқат – жүрек» деген сөзін келтіре отырып, қазіргі дін ұстанушылардың басы бар, бірақ жүрекке жете алмай жүргенін сынға алады.

Автор әсіресе бүгінгі дін өкілдерінің сөз бен амал арасындағы алшақтығын сынайды. Мысал ретінде былай дейді:

«Үстіне шапан киіп, сақал қойып, арабша дұға жаттаған – діндар емес. Ол – діннің түрі ғана. Ал жүрегінде ұят, тілінде мейірім, ісінде тазалық болса – ол шынайы мүмін».

Тараудың бір бөлігі – ислам тарихына шолу. Автор діннің араб жерінен басталып, түрлі елдерге тарағанда әр мәдениетпен араласып өзгергенін түсіндіреді. Қазақ даласына келген ислам түп-төркінінен алыстамағанымен, халықтың болмысына бейімделгенін, ал бүгінгі діннің қайтадан сыртқы формаға тәуелді болып бара жатқанын атап өтеді.

Сенімнің негізін бұзатын фактор ретінде автор білімсіз фанатизмді, өзі білмейтінді оқытқысы келетін діншілдікті және рухани тереңсіздікті атайды. Қоғамда «білгіш діндарлар» көбейгенімен, шын тақуалар азайып кеткен.

Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Дін – жүйе, сенім – әрекет. Екеуі бөлінсе – адасу
• Ислам – жүрекке жол, форма емес мазмұн
• Қазіргі діншілдік – Ясауи ілімінен алшақ
• Нағыз дін – ішкі ұят, мейірім, әділет арқылы көрінеді
• Сыртқы белгі – шынайы сенімнің кепілі емес

Бұл тарау – автордың барлық көзқарасын, әдістемесін және тақырыпқа деген рухани қатынасын жинақтайтын тұғырнамалық кіріспе. Мұнда ақиқат ұғымы — діни сенім, философиялық ақыл және тылсым интуиция арқылы сипатталып, қазақтың дәстүрлі дүниетанымымен тұтастырыла қарастырылады. Автор шариғат пен руханияттың байланысын, сөз бен амалдың негізін, жүрек пен сана арасындағы үйлесімді жүйеге салады.

Ақиқат – бұл «дұрыс» немесе «бұрыс» ұғымы емес, автор үшін ол — болмысқа шынайы байланыс орнату амалы. Мәтінде былай деп жазылады:

«Ақиқатқа апарар жол – шариғат емес, дәс. Дәс – жүректің көзі, әдептің нышаны. Түр – амал, дәс – мән».

Осы арқылы автор қазақ дүниетанымындағы ішкі мәдениетті («дәс») шариғат амалдарының (түр) іргетасы ретінде қарастырады. Бұл ой қазіргі дінге формалды қараудан арылып, рухани тереңдікті іздеу қажет екенін ескертеді.

Автор «ақиқат» пен «ақыл» арақатынасын да ашып көрсетеді. Ол үшін ақиқат — тек логикамен танылатын дүние емес.

«Ақыл – иллюзияның шеткі бекеті. Ал жүрек – тылсымның мекені» – деп жазады автор. Бұл жерде исламдық сопылық, түркілік руханият, жүрек ғылымы тұтас үндеседі.

Тарауда «шариғаттың сегіз түрі» туралы да қысқаша сөз болады. Бұл ислам амалдарын мәдени, әлеуметтік, тарихи және рухани өлшемдер арқылы топтастыруға талпыныс. Мұндай құрылым шариғатты – тек арабтық немесе сыртқы жүйе ретінде емес, қазақ болмысымен қатар өмір сүре алатын жүйе ретінде түсіндіруге жол ашады.

Ақиқат ұғымы мұнда тек діни категория емес, тіл, ой, сана, сөз, жүрек деген жүйелі құрылым арқылы ашылады. Автор оқырманды «ақиқатты ізде» деп емес, «ақиқатты өзіңнен баста» дегенге шақырады.

Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Ақиқат – жүрек пен дәс арқылы танылады
• Дәс – ішкі әдеп, жүректің көзі; түр – амалдың формасы
• Ақыл – шектеулі; жүрек – тылсымға жол
• Шариғат – тек құқықтық жүйе емес, рухани тәртіп
• Ақиқат – сенім мен сана, тіл мен тағдырдың түйісу нүктесі

Бұл тарауда автор бүгінгі адамзаттың басты рухани күйзелісін — жандық дағдарысты кеңінен сипаттайды. Ол бұл дағдарысты тек жеке адамның мәселесі емес, тұтас қоғамның, тіпті адамзат өркениетінің ішкі тозуы ретінде қарастырады. Автордың айтуынша, қазіргі адамның жүрегі бар, бірақ жүректің үні өшкен. Жан бар, бірақ байланыс үзілген. Нәтижесінде – сырт көзге қалыпты, бірақ іштей бос, мағынасыз өмір сүру дағдысы орныққан.

Автор осы дағдарысты нақты мысалмен ашады:

«Адам болып өмір сүре тұра, жан иесі ретінде тіршілік етуге дағдыланған жоқпыз. Рухани өрісіміз суалған, жандық қуатымыз әлсіреген. Өйткені, біз нәпсінің көлеңкесінде өмір сүруді үйреніп алдық» – деп жазады ол. Бұл сөз арқылы автор жандық дағдарысты тек діни әлсіздік емес, тіршіліктің мәнін ұмыту деп бағалайды.

Жастардың өмірге немқұрайлы қарауы, сенімге салқындық, мағынасыз көңіл көтеру, мақсатсыз білім іздеу — мұның бәрі автор үшін осы жандық күйзелістің белгілері. Мысалы, ол:

«Қазіргі жастардың жан-жүрегі — ақпарат пен әсердің улы қоқысына толы. Олар рухани тыныс алу дегеннің не екенін білмей өсті» – дейді.

Бұл тарауда «жанды сақтау — иманды сақтау» деген жаңа мағына ұсынылады. Автор жанды қуат көзі ретінде тануға шақырып, оны жоғалтқан адам – өзін де, өмірді де шынайы қабылдай алмайды дейді. Мұнда жан – тылсыммен байланысатын ішкі арна ретінде сипатталады.

Тарау соңында автор «жандық оянудың» шарттарын атап өтеді:
 – жүрекпен тыңдай білу
 – үнсіздік пен жалғыздықты қабылдай білу
 – Алланы тек сыртқы парыз арқылы емес, жанның тыныштығы арқылы тану

Осы арқылы оқырман тек мәселені емес, одан шығу жолын да көре алады.

Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Жандық дағдарыс – имансыздық емес, рухани қуаттың үзілуі
• Нәпсінің басымдығы жанды көлеңкеге айналдырды
• Автор жанды — адам болмысының тылсым өзегі ретінде таниды
• Мәтінде рухани тәжірибеден алынған тұжырымдар, нақты сезімдік сипаттамалар бар