Бұл тарауда автор байлық ұғымын шариғаттық өлшеммен, сопылық дәстүрмен және қазақы таныммен салыстыра отырып талдайды. Байлық – тек дүние емес, сынақ, аманат, ниет өлшемі, әрі рухтың айнасы. Автор байлықты иелену емес, оны ұстау әдебі туралы ой қозғайды.

Басты тұжырымдардың бірі:

«Байлық – Алланың берген сынағы. Төзе білсең – нығмет, егер ол сені меңгерсе – апат».

Автор Құрандағы Қарун, Сүлеймен пайғамбар және Жәбірейілдің айтқан насихаттарын мысалға ала отырып, байлықтың жақсылық та, азап та бола алатынын көрсетеді. Ол байлықтың жақсысы – қолда тұрып, жүрекке тимеген түрі екенін ескертеді.

Мысал:

«Сүлеймен пайғамбарда байлық болды, бірақ оның тәжін иманы ұстап тұрды. Ал Қарунның байлығы – оның қабіріне апаратын ауырлық болды».

Автор қазақтың дәстүрінде де байлыққа ерекше көзқарас болғанын атап өтеді. «Бай болсаң, халқыңа пайдаң тисін» деген сөз – байлықтың жеке емес, қоғамдық жауапкершілік екенін білдіреді.
Тағы бір мысал:

«Қазақ байын көрсе – қызғанбаған, бата сұраған. Өйткені байлық – тек қазына емес, ризығыңмен келген рухани толқын».

Тарау келесі бағыттарды қамтиды:
 – Байлықтың шариғаттағы рөлі
 – Ниет пен пайдаланудың маңызы
 – Садақа, зекет, бөлісу мәдениеті
 – Байлықтың ішкі тәкаппарлыққа әсері
 – Қоғамда бай мен жарлы қатынасы

Автор байлықты тек экономикалық емес, рухани ресурс ретінде көруді ұсынады. Жүрек тазалығы мен бөлісу ниеті болмаса, кез келген байлық – уақытша құндылық.

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Байлық – сынақ әрі мүмкіндік
• Жүректе емес, қолда тұрса – пайдалы
• Ниетсіз байлық – ішкі рухты әлсіретеді
• Қоғамға қызмет еткен байлық – сауап
• Иелік емес, аманат ұғымы басым болу керек

Бұл тарауда автор жақсылық пен жамандықтың мәнін, олардың түп негізін, қайдан туындайтынын және адамның бұл екі күйге деген қатынасын исламдық, моральдық және философиялық тұрғыда зерттейді. Жақсылық – амал ғана емес, жаратылысқа бағытталған таза ниет. Жамандық – тек әрекет емес, сананың бұлынғырлығы.

Автор былай дейді:

«Жамандық – зұлымдық емес, шындықты бұрмалау. Жақсылық – сыйлық емес, жүректің ұжданы».

Тарау адамның жамандыққа бейім болуын тек нәпсімен байланыстырмай, рухани әлсіздік, жүрек тәртібінің бұзылуы тұрғысынан түсіндіреді. Жамандықты шариғатта харам, күнә ретінде тану жеткіліксіз – оны өзіңе, ортаңа және Тәңірге қарсылық деп түсіну қажет.

Мысал ретінде автор былай жазады:

«Кейде жамандық – үнсіз қалу, жақсыны қолдамау, әділетсіздікті көре тұрып, селқос қарау».
 «Жақсылық – бір ауыз сөз, бірақ ол бір тағдырды құтқаруы мүмкін».

Автор жақсы мен жамандықты абсолют ретінде емес, қозғалыстағы, ниетке тәуелді энергиялар ретінде сипаттайды. Жақсылық – тазалықтан туады, жамандық – қорқыныш пен ашудан.

Тарауда келесі бағыттар қарастырылады:
 – Жақсылық пен жамандықтың исламдағы түсінігі
 – Шынайы жақсылық – жасырын, міндеттелмеген амал
 – Жамандық – амал емес, ішкі бейбастақтық
 – «Сауап» пен «күнә» – шынайы салмақ емес, нәтижеге қарай өлшенетін энергия
 – Жақсылықты істеу – Аллаға емес, өзіңе жақсылық жасау

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Жақсылық – санадағы тәртіп, жүректегі ұждан
• Жамандық – тек күнә емес, рухани салмақсыздық
• Ниет – жақсылық пен жамандықты айыратын өлшем
• Екі ұғым – адамның ішкі әлемінің айнасы

Бұл тарауда автор имандылықты жай «сенім» немесе «дінге берілгендік» деп түсінумен шектелмей, оны адамның сана жүйесіндегі, жүрек құрылымындағы, іс-амал мен ниеттегі тұтас тәртіп ретінде сипаттайды. Имандылық – көрініс емес, ішкі үйлесім, адамның Алламен, қоғаммен және өз болмысымен арадағы рухани тепе-теңдігі.

Автор иманның белгілі алты шартын (Аллаға, періштелерге, кітаптарға, пайғамбарларға, ақырет күніне және тағдырға сену) еске сала отырып, әрқайсысының күнделікті өмірмен байланысын ашып береді.

Мысалы:

«Аллаға сену – бар деп айту емес, әр істен Оның сипаттарын көру. Әділетті болу – Құдірет сипатынан; кешірімді болу – Рахым сипатынан».

Тағы бір мысал – тағдырға сену туралы:

«Тағдыр – жіп, бірақ оны қалай иіру – адамның ниетіне байланысты. Сенім – еркіндікті жоққа шығармайды, керісінше, жауапкершілік береді».

Тарау барысында автор иман мен ислам, иман мен амал, иман мен ахлақ (этика) арасындағы байланыстарды дәстүрлі сопылық ойлармен үйлестіре түсіндіреді. Иман – тек сенім жүйесі емес, жүрекпен өлшенетін сапа.

Автор қазақтың «иманды адам» ұғымына да тоқталады. Бұл сөз тек дін ұстанатын адамды білдірмейді, керісінше:

«Иманды – ұятты, сабырлы, мейірімді, әділетті адам. Құдайдан қорықса – адамнан ұялғаны».

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Иман – сана мен жүректегі тәртіп
• Шарттар – теория емес, күнделікті өмірдің негізі
• Сенім – әрекетке, амалға айналғанда ғана тірі
• Иман – Алламен байланыс емес, болмыспен үйлесім
• Имансыздық – дінсіздік емес, жауапкершіліксіздік

Бұл тарауда автор Құрандағы сөздердің табиғатын тек мағыналық емес, жаратылыстық, ақпараттық, тылсымдық құрылым ретінде түсіндіреді. Құран сөзі – жай мәтін емес, жаратылыс кодын, қуат тасымалын, уақыт пен кеңістіктен тыс тізбекті бойына сіңірген тірі құрылым.

Автор былай дейді:

«Құранда әр сөздің орны, әр әріптің реті – бекер емес. Олар діріл арқылы ақпарат жеткізеді. Дыбыс – жарлық, мағына – орындалуы».

Осы пікір арқылы Құранның фонетикалық, семантикалық және энергетикалық мәнін біріктіре қарайды. Қарапайым оқырманға бұл сөздің сыртқы мағынасы маңызды болса, ішкі қабатты оқу – тылсыммен тілдесу.

Тарауда автор Құрандағы кейбір сөздердің қазақ тіліндегі тамырына тоқталып, олардың түбірлік мағынасын ашады. Мысалы:

• «Нұр» – жарық, сәуле, бірақ автор үшін бұл ақпарат тасымалдаушы діріл. Қазақта «нұр жаусын» – игі тілек қана емес, қуатты өріс беру ниеті.
• «Калима» – сөз, сөйлем. Бірақ бұл жерде әрбір калима – мәні бар код. Ол – санаға бағыт, тағдырға ықпал.

Тағы бір мысал – «Аллаһ» сөзінің құрамындағы әріптердің дыбыстық тербелісі:

«А – ашу, Л – байланыс, Һ – шығарылу. Бұл сөз – адам мен тылсым арасындағы резонанс».

Автор дыбыстардың дірілдік табиғатын зерттей отырып, әрбір сүренің, аяттың, тіпті бас әріптердің (муқаттағат – мысалы, «Әлиф-Ләм-Мим») жаратылыс мәнін түсінуге шақырады.

Сонымен қатар, автор Құран сөзі адамның жасушалық деңгейіне әсер ететінін атап өтеді. Бұл – психофизикалық емес, ақпараттық-рухани ықпал. Құран оқу – сөз айту емес, жаратылысқа үн қосу.

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Құран сөзі – тылсым қуат, тірі код
• Әр дыбыс – ақпарат тасушы, әр мағына – әрекет оятушы
• Құран – санаға ғана емес, болмысқа әсер етуші құрылым
• Қазақ тілі мен Құран сөздері – терең түбірмен байланысты
• Құран оқу – жаратылысқа үн қосу, тек оқу емес – қатысу

Бұл тарауда автор қазақ дәстүріндегі «сұрап алу» мәдениетін тереңнен талдап, оның шариғаттағы ұғымдармен үндестігі мен айырмашылығын нақтылайды. Сұрап алу – жай сұрау емес, рухани рұқсатпен әрекет ету, келісім мен ризашылықтың өркениеттік үлгісі ретінде түсіндіріледі.

Автор:

«Сұрап алған – сыпайылықтан шыққан, ұрлап алған – ұятсыздықтан туған» – деп, бұл әрекетті тек әдеп ережесі емес, рухани тәртіп деп сипаттайды.

Тарау бірнеше деңгейде өрбиді:

1. Тарихи-мәдени өлшем:
   Сұрап алу – қазақ тұрмысында кең таралған, бала кезден үйретілетін әдеп түрі. Сый сұрау, естелікке зат сұрау, ризашылықпен нәрсені қабылдау – бұлар жекешелік пен қоғамдық үйлесімділіктің негізі.
2. Шариғат тұрғысынан:
   Автор исламда «тілемеуді» қолдау кең таралғанын айта келе, сұрап алудың шариғаттағы «нәпсіге бой ұру» мен әдепті ниетпен әрекет ету арасындағы айырмасын көрсетеді. Тек мұқтаждықпен емес, рухани келісіммен сұрау – адал әрекетке жатады.
3. Психологиялық мағына:
   Сұрап алу – адамның өз еркін тежей білуі мен өзгенің ризалығын күтуді үйрететін этикалық тәжірибе. Бұл ниет тәрбиесі. Адам өзінің қалауын білдіріп, бірақ мәжбүрлемей, рухани сабыр мен тəрбие арқылы жетістікке жетеді.
4. Қоғамдық байланыс:
   Сұрап алу арқылы адам өзін ортаға сәйкестендіреді, ішкі менмендік шекараларын төмендетеді. Бұл – рухани қарапайымдылық, ізеттілік.

Мәтінде автор:

«Сұрап алған – сауаппен алған, тисе – ризық, тимесе – сабыр» – деп, әрекеттің нәтижесінен бұрын, оның ниетіне назар аударуды ұсынады.

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Сұрау – рухани рұқсат сұрау
• Әдепті сұрау – тәрбиенің көрсеткіші
• Шариғаттағы тілену мен қазақтағы сұраудың айырмашылығы бар
• Сұрап алу – ниет пен ризашылыққа құрылған байланыс
• Бұл – сабыр, шүкір және рұқсат мәдениетінің көрінісі

Бұл тарауда автор ескі кек қайтару дәстүрі мен исламдағы әділдік ұғымын салыстыра отырып, қоғамда қалыптасқан «қанға-қан» ұстанымының шариғат тұрғысынан қаншалықты үйлесетінін зерттейді. Қанға-қан, жанға-жан – тарихи әділеттің бір формасы, бірақ ол әрдайым рухани әділетпен сәйкес келе бермейді.

Автор:

«Қан төгілген жерде құнмен өлшеу – бұл дүние заңы. Ал кешірім сұрау мен кешіру – Алла жолы».

Осы арқылы ол заң мен иманның айырмасын, жаза мен жанның теңгерімін көрсетеді. Шариғатта құн алу – рұқсат, бірақ кешіру – мәртебе. Ал дәстүрде кек – ардың өтеуі деп қарастырылған.

Автор тарихи деректерді, шариғи үкімдерді, қазақтың билік жүйесіндегі Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би сияқты тұлғалардың шешімдерін еске ала отырып, әділдіктің парасатпен үйлесуі керектігін айтады.

Тарауда мынадай мазмұндар ашылады:
 – Қанға-қан ұстанымының шариғатпен байланысы
 – Құн дауы – жаза ма, келісім бе?
 – Жазалаудың шектік өлшемі мен Алланың мейірімі
 – Кешірудің рухани салмағы
 – Кек қайтару – әділет емес, жүрек тазармауы

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Ислам әділеті – жаза емес, жүрек тәртібі
• Қан мен құн – уақытша шешім; кешірім – түбегейлі жол
• Дәстүр мен шариғат арасы – иман таразысына тәуелді
• Әділет – ақыл мен рақымның үйлесімі

Бұл тарауда автор некенің шариғаттағы мәртебесін және қазақ қоғамындағы отбасылық құрылымның рухани, әлеуметтік, мәдени негіздерін жан-жақты қарастырады. Неке – тек екі адамның келісімі емес, Жаратушы алдындағы жауапкершілік, ұрпақ пен аманат алдындағы серт.

Автор:

«Неке – бұл тәндік емес, жандық байланыс. Ер мен әйел бір-біріне тән емес, сеніммен байланған екі рух».

Осылайша, неке – сүйіспеншіліктің ғана емес, тектілік пен тәрбие жүйесінің діңгегі ретінде сипатталады. Автор исламдағы неке қағидаларын – мәһр, куә, ниет, шарттар – тек құқықтық элементтер емес, рухани мағынасы бар рәсімдер ретінде түсіндіреді.

Тарауда неке бұзу, талақ айту, жесірлік және ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқықтары мен міндеттері тек фиқһтық (құқықтық) деңгейде емес, жүрек тәрбиесі тұрғысынан талданады.

Автор қазақтың дәстүрлі некелік рәсімдерін де талдайды: құда түсу, қыз айттыру, сәлем беру, жасау, қалың мал беру – бұлардың барлығы қауымдастықты нығайту мен рухани тәртіпті сақтау механизмдері ретінде сипатталады.

Мысал ретінде:

«Қалың мал – қыз сату емес, жауапкершілік пен ризашылықтың көрінісі. Жасаудың артында – ана жүрегі, әкенің аманаты жатыр».

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Неке – екі жүректің, екі тектің рухани келісімі
• Шариғат шарттары – заң емес, тәрбиенің көрінісі
• Қазақ дәстүріндегі неке рәсімдері – рухани-мәдени код
• Отбасы – Жаратушы мен қоғам алдындағы аманат

Бұл тарауда автор «сүндетке отырғызу» рәсімін тек медициналық немесе гигиеналық талап емес, рухани және ұлттық жүктемесі бар маңызды қадам ретінде қарастырады. Сүндет – тек шариғат талабы ғана емес, тектілікпен, жауапкершілікпен, есеюмен байланыстырушы шекаралық рәсім.

Автор былай деп жазады:

«Сүндет – тәнді емес, рухты тазартады. Ол – бала мен Жаратушы арасындағы алғашқы уәде».

Осы тұста автор бұл рәсімнің ішкі мағынасына ерекше назар аударады. Сүндет – ұрпақтың ертеңіне берілетін рухани мөр, болашаққа дайындықтың символы. Мұнда тек медициналық тазалық емес, тазалыққа адал болу анты жатыр.

Автор қазақ қоғамында сүндет рәсімінің мерекелік сипатқа ие болғанын, бірақ сонымен қатар ақпараттық, тәрбиелік, рухани мазмұны ұмыт қалып бара жатқанын сынға алады. Сүндет – тек той емес, ер азамат ретінде қабылдану кезеңі.

Тарауда мынадай бағыттар ашылады:
 – Сүндет – шариғат талабы әрі тектік тәрбие элементі
 – Балаға алдын ала дайындық пен түсіндіру – жауапкершілікті арттырады
 – Жараның ауырлығы – рухтың өсуімен пара-пар
 – Қазіргі медициналық тәсіл рухани өлшемді толық алмастыра алмайды
 – Сүндет рәсіміндегі бата, тілек, ұлағат – баланың жадында сақталатын рухани код

Автор бұл рәсімді қайта мағыналандыруға шақырады: форма мен шариғат талабынан бөлек, оны ұлттық рух пен санаға ену кезеңі ретінде көру керек.

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Сүндет – тек тән емес, рух тазалығы
• Шариғат талабы мен ұлттық тәрбиенің тоғысы
• Бұл рәсім – ұл баланың рухани есейіп, аманат жүктелетін сәті
• Мерекелік сипаттан гөрі – тәрбие мәнін күшейту керек

Бұл тарауда автор адамның азық арқылы тек тәнін емес, жанын да қоректендіретінін алға тартады. Ас – тек калория көзі емес, рухани діріл мен қуаттың тасымалдаушысы. Сондықтан тағамның тегі, алыну жолы, ішіліп-жеу әдебі — барлығы рухани тәртіппен байланысты.

Автор шариғаттағы тамаққа қатысты тыйымдар мен рұқсаттарды түсіндіре отырып, қазақ дастарқанының этикалық негіздерін ашып көрсетеді. Мысалы:

«Қазақ баласы бісміллә деп бастамаған асты жеуді – тәкаппарлық санаған. Өйткені асты берген – Алла, ал оны танымай отырып жеу – имансыздықтың белгісі».

Мәтінде харам мен халал ұғымдары тағам құрамынан бөлек, оның алыну жолына, ниетке, ортаға байланысты түсіндіріледі. Автор үшін ас – физикалық нәр емес, рухани ахуал қалыптастырушы құрал.

Қазақтың «дәмнен үлкен емессің» деген сөзі — автор түсіндірмесінде тағамның Алладан келген аманат екенін еске салады. Сол себепті тамақ ішу әдебі де — дін мен дәстүр сабақтастығын айқын көрсететін сала.

Тарау мынадай бағыттарда өрбиді:
 – Тағамның адал не арам болуы (өзі емес, қайдан және қалай алынғаны маңызды)
 – Тамақтан бұрын және кейін оқылатын дұғалар
 – Бірге тамақтану – бірліктің көрінісі
 – Тәрелкеде қалдырмау – ризықты қадірлеу
 – Ысырап – ниет пен шүкірсіздіктің белгісі

Автор қазіргі заманның «тез тамақтану», «артық жеу», «дәмге мән бермеу» мәдениетін — рухани әлсіреудің бір көрінісі ретінде бағалайды.

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Ас – тән емес, сана мен рухқа әсер ететін құрал
• Тағам шариғатпен емес, ниетпен де бағаланады
• Қазақ ас әдебі – иман мен ізеттің көрінісі
• Дәм – аманат; оны жеу – рұқсатпен ғана жүзеге асуы тиіс
• Ысырап, харам, тойымсыздық – рухани улану

Бұл тарауда автор ислам шариғатындағы сауда-саттық ережелері мен қазақ халқының дәстүрлі сауда мәдениетін салыстыра отырып, адал табыс пен ниет тазалығының маңызын көрсетеді. Автор сауда – тек байлық көзі емес, рухани сынақ алаңы екенін дәлелдеуге тырысады.

Мәтінде пайғамбарымыздың (с.а.у) «Адал саудагер – пайғамбарлармен бірге жәннатта болады» деген хадисі келтіріле отырып, табыс табудың өзі – құлшылық бола алатыны туралы тұжырым жасалады.

Мысал ретінде автор:

«Қазақ саудагері – сөзге тоқтаған. Ол үшін антпен алдау – аруақпен ойнау» – дейді.

Бұл жерде қазақтың сөзге беріктігі, сауданы – мәміле, яғни ниет пен сенімге құрылған келісім деп түсінгені көрінеді.

Тарауда мынадай тақырыптар ашылады:
 – Қарыз беру әдебі
 – Таразыда алдау – харам амал
 – Пайыздық сауда (риба) – зұлымдық
 – Сатып алушыны шатастыру – рухани ауыр күнә

Автор қазіргі банктік жүйе, кредиттік шарттар, «пайыз» және «қосымша шарттар» сияқты механизмдердің шариғат ұстанымдарына қайшылығын талдай келе, мұсылман қоғамына адал, ашық сауданың қағидатын қайта ұсынуды алға тартады.

Тағы бір мысалда былай дейді:

«Құранда харам етілген өсім (риба) – тек пайыз емес, әділетсіз үстеме. Алла пайдаға қарсы емес, зұлымдыққа қарсы».

Бұл ой шариғаттың экономикалық жүйесі – әділет пен жауапкершілікке негізделген екенін айқындайды.

? Негізгі идеялар мен ерекшеліктер:

• Сауда – рухани тәуекел мен сынақ
• Табыс – адалдықпен келсе ғана – береке
• Қазақ сауда мәдениеті – шариғатпен үйлескен
• Риба, алдау, сенімсіздік – күнә және арам табыс
• Сауда – қоғамдағы сенім мен әділеттің айнасы